Nasz powiat

    Herb Powiatu                                                  Logo Powiatu

Krótki zarys dziejów powiatu wolsztyńskiego

Do 1793 r. teren dzisiejszego powiatu wolsztyńskiego wchodził w skład powiatu kościańskiego, w ramach województwa poznańskiego. W 1793 r., po II rozbiorze Polski Wolsztyn, wraz z Wielkopolską, znalazł się na terytorium tzw. Prus Południowych - prowincji Królestwa Prus. W systemie pruskim prowincje były podzielone na departamenty, a departamenty m.in. na powiaty, którymi kierowali landraci. W Prusach Południowych utworzono dwa departamenty: poznański i piotrkowski (w 1795 r. powstał trzeci - kaliski). W departamencie poznańskim było 17 powiatów, w tym babimojski (z Wolsztynem), utworzony z części powiatu kościańskiego. Powiat babimojski obejmował 253 miejscowości, w tym siedem gmin miejskich (Wolsztyn, Babimost, Kargowa, Kopanica, Kębłowo, Rostarzewo i Rakoniewice) oraz 34 tzw. obszary dworskie. Taki podział utrzymał się do końca 1806 r. i stanowił podstawę podziału w okresie Księstwa Warszawskiego, które powstało w wyniku sukcesów napoleońskich. W latach 1807 -1815 powiat babimojski nadal wchodził w skład departamentu poznańskiego. Ale na czele administracji powiatowej, na wzór francuski, zamiast landratów stali podprefekci. W 1815 r. w wyniku ustaleń Kongresu Wiedeńskiego Wielkopolska wróciła pod panowanie Prus (część zachodnia i północna z Poznaniem, Gnieznem, Lesznem) i weszła w skład utworzonego Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Miało być ono względnie autonomiczne (namiestnikiem został Polak Antoni Radziwiłł), w praktyce administracja była pruska. Po kilku zmianach, w latach 1815 - 1819 powstał trwały podział na rejencje i powiaty, który utrzymał się do reformy z 1887 r., kiedy to zwiększono liczbę powiatów. Siedzibę powiatu babimojskiego przeniesiono do Wolsztyna, zachowując nazwę babimojski, choć potocznie określano go jako wolsztyński. W 1900 r. zamieszkiwało go 63.120 osób. Wyznaczenie Wolsztynowi tak zaszczytnej funkcji stworzyło potrzebę zbudowania odpowiednich obiektów. Umiejscowiono je przy obecnej ul. 5 Stycznia. Gmach starostwa powstał z połączenia dwóch sąsiadujących budynków. Następnie, około 1913 r. wzniesiono willę dla starosty. Ponadto przy obecnych ulicach Polnej i Poniatowskiego wybudowano szereg budynków mieszkalnych, w których zamieszkały rodziny urzędników.

Powrót do Polski

5 stycznia 1919 r. dzięki Powstaniu Wielkopolskiemu Wolsztyn wrócił do Polski. Na mocy Traktatu Wersalskiego powiał babimojski został podzielony, 714 km kw. przyznano Polsce, a 286 km kw. (z Babimostem i Kargową) pozostało w granicach Rzeszy Niemieckiej. Z części polskiej dawnego powiatu babimojskiego 12 grudnia 1920 r. utworzono powiat wolsztyński. Na terenie powiatu znajdowało się 195 miejscowości (z osadami, przysiółkami, leśniczówkami), w tym cztery miasta (Wolsztyn, Rakoniewice, Kopanica, Rostarzewo). Kopanica należała do najmniejszych miast Wielkopolski (643 osoby w 1921 r.), a Obra do największych wiosek (1.575 osób). Ustawą z 1919 r. powiat podzielono na komisariaty obwodowe: Wolsztyn-Północ, Wolsztyn-Południe, Kopanica, Rakoniewice, Rostarzewo, Tuchorza i Kaszczor. W 1928 r. przemianowano je na obwody wójtowskie. W 1935 r. w miejsce wójtostw wprowadzono zbiorowe gminy wiejskie. Utworzono ich sześć: Wolsztyn, Siedlec, Kopanica, Przemęt, Jabłonna i Rakoniewice. Rostarzewo i Kopanica utraciły prawa miejskie. Liczba ludności powiatu w okresie międzywojennym wynosiła od 48.661 osób w 1921 r. do 49.600 w 1939 r. Istotną część mieszkańców stanowiły osoby narodowości niemieckiej. Ich odsetek wynosił 20%, a w niektórych miejscowościach, jak Boruja, Szarki, Komorówko, Solec Nowy czy Głodno przekraczał 80%. W Wolsztynie i Rakoniewicach żyły także niewielkie grupy ludności żydowskiej. Organem uchwałodawczym samorządu powiatowego był sejmik powiatowy, organ wykonawczy nosił nazwę wydziału powiatowego. Na jego czele stal starosta, mianowany przez ministra spraw wewnętrznych, pod względem osobowym i służbowym podlega wojewodzie. Starosta pełnił funkcję przedstawiciela rządu i szefa administracji ogólnej oraz działów administracji specjalnych z nią zespolonych. Warto podkreślić, że do jego kompetencji należało również orzecznictwu w sprawach wykroczeń.

W okresie międzywojennym funkcję starosty pełnili:

dr Roman Graszyński (1919 - 1920),

Kazimierz Barciszewski (1920 - 1923),

Władysław Słaby (1923 -1927),

Tadeusz Woźniak (1927 - 1931),

Józef Kaczorowski (1931-1939).

Pod okupacją niemiecką

W 1939 r. po najeździć Niemiec na Polskę, całe województwo poznańskie wcielono do III Rzeszy. Powiat wolsztyński wchodził w skład Rcjencji Poznań (Regierungsbezirk Poscn) należącej do okręgu Kraj Warty (Rcichsgau Wartheland lub Warthcgau). Rcjcncje dzieliły się na powiały miejskie i wiejskie. Administracją powiatu wiejskiego kierował starosta, a powiatu miejskiego - burmistrz.

Lata powojenne

Po II wojnie światowej, w 1945 r. w skład powiatu wolsztyńskiego wchodziły dwa miasta (Wolsztyn i Rakoniewice) oraz sześć gmin wiejskich (Wolsztyn. Siedlce. Przemęt. Rakoniewice. Jabłonna. Kopanica). Dodatkowo. 25 października 1945 r. staroście wolsztyńskiemu powierzono tymczasową administrację byłego powiatu babimojskiego (m.in. z Babimostem, Kargową, Ciosańcem), a 3 listopada 1945 r. nawet przyłączono administracyjnie powiat babimojski do wolsztyńskiego. W wykazie powiatów (stan na 31 października 1946 r.) powiat figurował jako babimojski z siedzibą starosty w Wolsztynie. Występował też jako obwód babimojski. Gdy w 1950 r. utworzono województwo zielonogórskie, miejscowości powiatu babimojskiego (dodatkowo z gminami Bojadła i Kolsko) włączono w skład powiatu sulechowskiego.

Od 1945 r. powiatem wolsztyńskim kierowali:

11.45 - IV.45 - Mieczysław Tobolski (starosta),

V.45 V1I1.45 Jan Frąckowiak (starosta),

1X.45 X 1.48 Stefan Ludwiczak (starosta),

1.49 V.52 Wacław Zygmanowski (starosta, potem przewodniczący Powiatowej Rady Narodowej),

VI.52 - IX.56 - Władysław Friedrich (przewodniczący PRN),

1X.56 - 11.64 - Czesław Ratajski (PRN),

111.64 - VII 1.68 - Jarosław Pawlicki (PRN),

11.69 - VL72 - Witold Kokociński (PRN),

VI.72 - VII.75 - Józef Grzelak (PRN, potem naczelnik powiatu),

X1.98 - XI.2015 - Ryszard Kurp (starosta),

XI.2OI5 XI.2018 - Janusz Frąckowiak (starosta),

od XI.2018 starostą jest Jacek Skrobisz.

Powiaty bez starostów

Ustawa z 20 marca 1950 r. zniosła stanowisko starosty i przekształciła rady narodowe w instytucje władzy państwowej. Rolę starostów przejęli przewodniczący powiatowych rad narodowych. Powiat wolsztyński tworzyły w tym czasie: miasta Wolsztyn i Rakoniewice, gminy Wolsztyn, Siedlec, Kopanica, Mochy, Jabłonna i Rakoniewice. Gmina Przemęt, utworzona 1 sierpnia 1934 r. w powiecie wolsztyńskim w woj. poznańskim, występuje jeszcze w urzędowym wykazie gmin z 28 lipca 1945. Lecz wkrótce została przekształcona w terytorialny odpowiednik - gminę Mochy z siedzibą władz w Mochach. Według stanu z 1 lipca 1952 r. gmina Mochy składała się z 13 gromad (jednostki pomocnicze gmin, na wzór obecnych sołectw): Błotnica, Górsko, Kaszczor, Mochy, Nowawieś, Osłonin, Perkowo, Przedmieście, Przemęt, Radomierz, Solec, Starkowo i Wieleń Zaobrzański.

Gromady zamiast gmin

29 września 1954 r. zniesiono gminy. W miejsce 3.001 gmin powstało 8.789 gromad jako mniejszych jednostek administracyjnych obejmujących kilka wsi. W powiecie wolsztyńskim powstały 22 gromady: Błotnica, Przemęt, Mochy, Kaszczor, Ruchocice, Rakoniewice, Tuchorza, Chobienice, Siedlec, Belęcin, Błońsko, Jabłonna, Rostarzewo, Tarnowa, Kębłowo, Widzim Stary, Obra, Niałek Wielki, Karpicko, Komorowo, Żodyń, Kopanica. Oficjalnym celem tej reformy było zbliżenie organów władzy państwowej do ludności wiejskiej: gminy były zbyt duże i ludne, co powodowało niedostateczną kontrolę ludności nad działalnością gminnych rad narodowych. Nieoficjalnie, chodziło także o przyspieszenie kolektywizacji rolnictwa. Żadnego z tych założeń nie udało się urzeczywistnić. Organy gromadzkie nie mogły wykonywać wielu zadań, zwłaszcza z zakresu tzw. administracji świadczącej, które wcześniej realizowały gminy. Skutkiem tego było stopniowe przejmowanie zadań gromad przez powiaty. Nie udało się także dostosować do nowego podziału na gromady, sieci szkół, ośrodków zdrowia, komend straży pożarnej, które opierały się z reguły na dawnym, gminnym układzie terytorialnym. Reformę 1954 r. uznano za chybioną i stopniowa następował odwrót od przyjętych w jej wyniku rozwiązań. W styczniu 1955 r. z powiatu sulechowskiego wyłączono gromadę Świętno i włączono do powiatu wolsztyńskiego, a z powiatu wolsztyńskiego wyłączono gromadę Borują Kościelna i włączono do powiatu nowotomyskiego.

Gminy zamiast gromad

1 stycznia 1973 r. zlikwidowano gromady i reaktywowano 2.366 gmin. Liczbę tę zmniejszono w 1976 r. do 2.129. Powiat wolsztyński podzielono na cztery gminy: Mochy, Siedlec, Rakoniewice i Wolsztyn. W 1975 r. powiat został podzielony pomiędzy trzy województwa: leszczyńskie (Mochy), poznańskie (Rakoniewice), zielonogórskie (Wolsztyn, Siedlec). W 1976 r. gmina Mochy została zniesiona przez połączenie z (również znoszoną) gminą Bucz, w nową (reaktywowaną) gminę Przemęt. Jabłonna, która w 1952 r. składała się z 10 gromad: Blinek, Błońsko, Boruja Kościelna, Boruja Nowa, Jabłonna, Komorówko, Kuźnica Zbąska, Szarki, Wioska i Wola Jabłońska, nie odzyskała już nigdy statusu gminy.

Okrojone województwo

Zasadnicze zmiany nastąpiły w związku z wejściem w życie ustawy z 28 maja 1975 r. Zniesiono powiaty, przekazując ich zadania i kompetencje gminom i województwom; tych ostatnich utworzono aż 49. Reforma znacznie okroiła terytorium województwa poznańskiego. Jego północne tereny utworzyły województwo pilskie, wschodnie - konińskie, południowowschodnie - kaliskie, południowe - leszczyńskie. Część zachodnich gmin weszła w skład województw: gorzowskiego i zielonogórskiego (Wolsztyn). W 1990 r. utworzono na terenie województwa osiem urzędów rejonowych (w tym w Wolsztynie dla gmin: Babimost, Kargowa, Siedlec, Wolsztyn, Zbąszynek i Zbąszyń).

Powrót do przeszłości

Powiaty i stanowisko starosty przywrócono na mocy ustawy od 1 stycznia 1999 r. Od tego czasu powiat wolsztyński wchodzi w skład województwa wielkopolskiego. Powiat tworzą trzy gminy: Wolsztyn, Siedlec i Przemęt. Uchwałą Rady Powiatu z 22 sierpnia 2000 r. ustalono wygląd herbu powiatu. Przedstawia on orła Przemyśla II, na którego piersi umieszczono mniejszą tarczę z herbem Wolsztyna, przepasanym trzema niebieskimi pasami symbolizującymi kanały Obry, z zieloną ziemią u dołu. Herb ten znajduje się leż na fladze powiatu, złożonej z trzech ukośnych pasów barwy zielonej, białej i niebieskiej. W latach 1918 - 1939 i 1944 - 1950 starosta był podległym wojewodzie kierownikiem administracji ogólnej na terenie powiatu. Obecnie starosta jest wybierany przez radę powiatu, kieruje powiatem, reprezentuje go na zewnątrz i jest przewodniczącym zarządu powiatu. 

Powiat Wolsztyński położony jest w południowo-zachodniej części województwa wielkopolskiego. Zajmuje obszar około 680 km2, w tym 250 km² Gmina Wolsztyn, 205 km² Gmina Siedlec i 226 km² Gmina Przemęt. Na terenie powiatu mieszka około 57 tysięcy osób. Wolsztyn, stolica powiatu, ma około 15 tysięcy mieszkańców. Przez miasto przebiega ważna droga łącząca Poznań z Zieloną Górą; pociągi osobowe kursują na liniach łączących Wolsztyn z Poznaniem, Lesznem, i Zbąszyniem. W skład powiatu wchodzą trzy gminy: Przemęt, Siedlec i Wolsztyn; na jego terenie znajduje się jedno miasto i 73 wsie sołeckie.

Geografia, krajobraz, przyroda
Krajobraz podobnie jak na całym Niżu Polskim, jest pochodzenia polodowcowego. Lądolód skandynawski kilkakrotnie nasuwał się z północy na ten obszar i następnie w wyniku ocieplenia klimatu topniał, powodując pojawienie się ogromnych mas wody i pozostawienie naniesionego materiału. Powiat Wolsztyński znajduje się na obszarze należącym do najmłodszego zlodowacenia (tzw. bałtyckiego), które zakończyło się około 15 tys. lat temu. Z tego powodu występują tu żywe i urozmaicone formy ukształtowania powierzchni.
Najważniejszym elementem krajobrazu tego terenu jest Pradolina Warciańsko - Odrzańska (Warszawsko - Berlińska) - szeroka dolina, którą przed tysiącami lat ukształtowały spływające na zachód wody polodowcowe zlodowacenia bałtyckiego fazy poznańskiej. Ma ona szerokość do 10 km, płaskie i często zabagnione dno, przeważają tu łąki przeplatające się z wilgotnymi zadrzewieniami. Kiedyś był to wielki bagnisty łęg, który w skutek prac melioracyjnych zapoczątkowanych w 1796 roku został zamieniony na użytki rolne. Jedynym urozmaiceniem wysokościowym są wydmy, powstałe w skutek działalności wiatru bezpośrednio po ustąpieniu lodowca i i wznoszące się nawet na 27 metrów ponad przylegający teren (na Górze Kaplicznej 87 m n.p.m. miedzy Obrą a Świętnem - kulminacji wielkiego piaszczystego pola na tarasie wydmowej Pradoli).
Na północy od Pradoliny przebiega Obniżenie Obrzańskie (zwane też czasem Bruzdą Zbąszyńską) - pas o szerokości do 30 km, rozciągający się od Kopanicy po Skwierzynę. Jest on nieco niżej położony od otaczających obszarów (około 60 m n.p.m.), gdyż istniejąca tutaj dolina w czasie ostatniego zlodowacenia była zakonserwowana przez lód. Po stopnieniu lądolodu obniżenie to zostało wykorzystane przez Obrę, przerzucając swe wody z Pradoliny Warciańsko - Odrzańskiej do Pradoliny Noteci. Na jego dnie znajdują się jeziora pochodzenia wytopiskowego (ich doliny powstały wskutek wytopienie się odosobnionych brył ladolodu), przeważnie o znacznych rozmiarach (największe jest Jezioro Błędne położone nieco na północ od granic powiatu). To tutaj , przy wypływie Obry z granic powiatu, znajduje się najniższy punkt opisywanego terenu - 52,9 m n.p.m. Obniżenie Obrzańskie wchodzi w skład większej jednostki podziału fizjograficznego - Pojezierza Lubuskiego.
Od zachodu do Obniżenia Obrzańskiego przylega tzw. Kargowska Wyspa Wysoczyznowa, natomiast od strony wschodnie rozciąga się tam teren Sandru Nowotomyskiego (część makroregionu zwanego Pojezierzem Wielkopolskim lub Wysoczyzną Poznańską). Jest to największa w Wielkopolsce równina sandrowa, rozległy i płaski obszar wyniesiony około 70-80 m n.p.m. Rozciąga się między Pojezierzem Międzychodzko - Sierakowskim na północy a Pradoliną Warciansko - Odrzańską na południu. Powstał w okresie, gdy topniał lądolód fazy poznańskiej, a wody polodowcowe rozlewały się tu szeroko, osadzając niesiony piasek (jego warstwa liczy od 2 do 10 m grubości). Na owym podłożu, piaszczystym i mało urodzajnym, rozciągają się obszary borów sosnowych, przeplatane niezbyt żyznymi polami. I tu można znaleźć zalesione wydmy, a największa z nich (95 m n.p.m. i 30 m wysokości względnej)przebiega na wschód od Tuchorzy. Mimo ogólnego braku wilgoci w obniżeniach występują obszary nadające się do wykorzystania rolniczego, płyną tu również niezbyt obfite rzeczki (Szarka, Dojca). Niezbyt wielka dolina Dojcy rozszerza się ku południowi i koło Wolsztyna leżą w niej dwa duże jeziora.
Fragment Powiatu Wolsztyńskiego na południe od Pradoliny Warciańsko - Odrzańskiej leży na Pojezierzu Leszczyńskim - wielkiej jednostce fizjograficznej, sięgającej aż po południową granicę ostatniego zlodowacenia (tzw. fazę leszczyńską). Tę jego część, którą urozmaicają liczne i rozległe jeziora, nazwano Pojezierzem Sławskim. Położone są one na wysokości około 60 m n.p.m. natomiast urozmaicone wzniesienia i ostańce morenowe sięgają nawet na kilkadziesiąt metrów ponad taflę jezior. Kulminacje osiągają one na wzgórzu Babulina (Górze Sygnałowej 112,2 m n.p.m.) między Mochami a Olejnicą, które jest najwyżej położonym punktem Powiatu Wolsztyńskiego. Urozmaicony charakter ma też inny fragment Pojezierza Leszczyńskiego - tzw. Ostańce Buczoskie, położone w południowo - wschodniej części powiatu. między Przemętem a Starym Popowem widoczne są podłużne, wąskie wały o orientacji południkowej, wysokie na 15-25 m ponad otaczający teren, pokryte gliną morenową i poprzedzielane zatorfionymi obniżeniami odwadnianymi przez strumienie spływające w kierunku jezior przemęckich.